OLSZTYN

Olsztyn jest miastem uważanym za stolicę Warmii, chociaż często błędnie kojarzony z krainą Mazury. Nazwa pochodzi z czasów istnienia zakonu krzyżackiego i ma związek z biegnącą przez miasto rzeką Łyną.

Historia

Najstarsza znana osada z terenu Olsztyna pochodzi z epoki brązu, a w XIII wieku obszar znajdował się pod panowaniem Galindów, na terenie znanym wtedy jako ziemia Bertingen. Od roku 1230 do 1283 zakon krzyżacki dokonał podboju całości ziem Prusów i Jaćwingów, jednak pod koniec XIII wieku Galindia była już niemal całkowicie wyludnioną krainą. Nie jest pewne, jakie były tego przyczyny i kiedy to nastąpiło. Historycy uważają, że przyczyną mogły być najazdy jaćwieskie, litewskie i polskie lub ekspansja zakonu.
Prawdopodobnie około 1345 roku wójt warmiński Henryk von Luter rozpoczął budowę nowego murowanego zamku, który zlokalizowano w zupełnie nowym miejscu, około 9 km na północ od starej strażnicy, w dogodnym pod względem obronnym zakolu Łyny, w północnej części ziemi Bertingen, przy jej granicy z ziemią Gudikus. W pobliżu nowego zamku rozpoczęto również poszukiwania miejsca pod nowe miasto.
Krótko potem, w roku 1346 lub 1347, ustalono dokładnie granice południowej Warmii i podzielono jej terytorium między kapitułę warmińską (komornictwo olsztyńskie) a biskupa warmińskiego (komornictwo barczewskie). Po przejęciu pod swoją administrację ziem komornictwa olsztyńskiego, kapituła kontynuowała budowę nowego zamku i poszukiwania miejsca pod założenie miasta.
Po pokonaniu sił litewskich w bitwie nad Strawą na początku 1348 roku, otwarły się większe możliwości bezpiecznego zagospodarowania ziem południowej Warmii. W maju 1348 roku odbyła się narada w zameczku w Bertingen, w której wzięli udział trzej najwyżsi dostojnicy kapituły: prepozyt Hartmut z Krzyżborka, dziekan Jan Franck oraz kustosz Jan Stryprock. Na nowe miasto wyznaczono teren na południe od zamku, w zakolu Łyny, pośrodku jezior, w pobliżu terenów bagnistych i lasów.
Budowa miasta rozpoczęła się jeszcze w tym samym roku, o czym świadczy dokument lokacyjny wystawiony dla wsi Kieźliny dnia 31 grudnia 1348 roku, który wspomina, iż wieś leży w pobliżu „nowego miasta”, jeszcze wówczas bez nazwy. Miasto powstawało na surowym korzeniu, czyli wcześniej nie znajdowała się tam żadna osada. 31 października 1353 kapituła warmińska we Fromborku nadała miastu przywilej lokacyjny na prawie chełmińskim oraz nazwę Allenstein.
Dogodne położenie miasta oraz zamek zapewniały nowemu miastu bezpieczne warunki rozwoju. Pomimo iż już w roku 1354 Litwini pod wodzą Kiejstuta i Olgierda zdobyli i zniszczyli zamek w Barczewku, olsztyska forteca zdołała się obronić przed najeźdźcą, który napierał aż do końca XIV wieku.
Szybki rozwój młodego miasta skłonił kapitułę do wydania drugiego przywileju z 4 maja 1378 r. Powiększono wtedy miasto w kierunku wschodnim i nadano „las miejski” pod jeziorem Kielarskim. WówczasOlsztyn stał się trzecim największym miastem Warmii.
W czasach przynależności Warmii do państwa zakonu krzyżackiego, była ona wbudowana w krzyżacki system obronny. Miasto, po klęsce wojsk krzyżackich pod Grunwaldem, poddało się, wraz z całą Warmią, królowi polskiemu Władysławowi Jagielle. Dnia 8 sierpnia 1414, w trakcie kolejnej wojny tzw. wojny głodowej, Olsztyn został zdobyty przez wojska Jagiełły i Witolda, a zamek wydany dzięki zdradzie jednego z rycerzy, Philipa von Wildenau. Miasto zostało przez oddziały polsko-litewskie doszczętnie spalone, podobnie jak wszystkie podolsztyńskie wsie, gospodarstwa, majątki i młyny oraz dwa kościoły parafialne.
W 1454 miasto przystąpiło do Związku Pruskiego – konfederacji szlachty i miast pruskich skierowanej przeciw Krzyżakom. Mieszczanie opanowali zamek, uznając zwierzchnictwo króla polskiego, jednak rok później miasto ponownie zajął zakon krzyżacki. Na mocy traktatu pokojowego zawartego w 19 października 1466 w Toruniu, Olsztyn wraz z całym Księstwem Warmińskim przeszedł pod zwierzchnictwo Polski.
Wojna trzynastoletnia (1454–1466) i wojna popia (1478–1479) dokonały na Warmii zniszczeń i znacznie nadwerężyły stan obwarowań miejskich. Dlatego pod koniec XV i na początku XVI wieku mieszczanie olsztyńscy zastąpili kamienne mury obronne ceglanymi znacznie je podwyższając i łącząc z murami zamku. Ostatnia wojna polsko-krzyżacka (1519–1521) również spustoszyła Warmię, lecz miasto i zamek dzięki wcześniejszej przebudowie fortyfikacji pozostały bezpieczne. Ówczesnym administratorem dóbr kapituły warmińskiej był kanonik fromborski – Mikołaj Kopernik. W roku 1521 kierował on olsztyńskim zamkiem przed spodziewanym atakiem Krzyżaków, ale wojska krzyżackie nie zdołały nawet przebić się przez mur miejski.
Kolejny wiek to rozkwit miasta, korzystnie położonego na ruchliwym szlaku Królewiec – Warszawa. Mieszkańcy utrzymywali się z handlu i rzemiosła. Pośredniczyli też w wymianie handlowej między Polską a portami Bałtyku. Rozwój został powstrzymany przez wojny północne w XVII i XVIII wieku, a wielka zaraza lat 1709–1712 wyludniła miasteczko niemal całkowicie. Dzięki wsparciu kapituły Olsztyn w ciągu XVIII wieku zdołał poprawić swe położenie.
W roku 1772 podczas I rozbioru Polski Warmia została wcielona do Królestwa Prus. Nastąpiła jej sekularyzacja i likwidacja jako organizmu państwowego. Dobra kapituły warmińskiej zostały zsekularyzowane, więc również miasto Olsztyn i zamek olsztyński stały się własnością króla pruskiego.
Na początku lutego w okolicach Olsztyna skoncentrowały się duże siły francuskie, które tutaj zamierzały powstrzymać wycofujących się Rosjan. Dnia 3 lutego 1807 roku miała miejsce bitwa pod Olsztynem pomiędzy wojskami Napoleona, a armią rosyjską i sprzymierzonymi z nią Prusakami. Z okazji zwycięstwa wojsk fracuskich, do Olsztyna wpadł z wizytą sam Napoleon Bonaparte z szeregiem jego dowódców.
W 1914 miasto zostało na krótko zajęte przez wojska rosyjskie, które wycofały się z miasta po klęsce w bitwie pod Tannenbergiem. Po I wojnie światowej o przyszłej przynależności państwowej południowej części Prus Wschodnich zadecydował plebiscyt z 11 lipca 1920, jednak znaczna większość głosujących zagłosowała za pozostaniem na terenie Niemiec.
W roku 1938, w nocy 9/10 listopada, nastąpił hitlerowski pogrom Żydów nazywany do dziś „nocą kryształową”. Spłonęła olsztyńska synagoga, zdemolowano sklepy i wybijano okna w domach mieszkańców pochodzenia żydowskiego. Wielu z nich aresztowano.
W 1940 w Olsztynie założono getto, znajdowało się przy dzisiejszej ulicy Grunwaldzkiej. W 1942, pod koniec czerwca, z dworca głównego wywiezono około tysiąc Żydów, którzy zamieszkiwali getto. Ponad miesiąc później nastąpił kolejny transport, tym razem ewakuowanych z domów starców.

Atrakcje w Olsztynie

Atrakcje wodne

Olsztyn jest otoczony jeziorami, więc na pewno nie brakuje wodnych atrakcji. Nad jeziorem Ukiel znajduje się kąpielisko z plażą, hotelem i obiektami sportowymi jak skate park czy lodowisko. Brzeg Jeziora Długiego jest idealny do popołudniowych spacerów i przejażdżek rowerowych, a dzięki kładce biegnącej przez środek można wygodnie przejść ze wschodniego brzegu na zachodni. Latem wzdłuż Łyny odbywają się spływy kajakowe trzykilometrową trasą od zamku.

Stare Miasto

Zwiedzanie należy zacząć od znajdującego się w centrum, skromnego Starego Miasta. W samym środku stoi barokowy (dawniej późnogotycki) Stary Ratusz, obecnie będący siedzibą biblioteki.

Brama Wysoka

Leżąca na północy gotycka Brama Wysoka, nazywana także Bramą Górną, jest wizytówką miasta i jednym z jego najstarszych budynków, bo stoi tu aż od XIV wieku. Przed bramą znajdują się fundamenty pierwotnej bramy odkopane przez archeologów.

Katedra pw. Świętego Jakuba Apostoła

Ogromnej bazylika konkatedralna zbudowana w II połowie XIV wieku jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych zabytków Olsztyna. Jednak wyposażenie jest skromniejsze niż wskazuje jej architektura, ponieważ na początku roku 1907 wojska francuskie potrzebowały drewna na opał.

Targ Rybny

Dawniej ten plac był miejscem targu, drugim po Rynku Starego Miasta. Dawniej nosił nazwę Targ Świński, a na planach miasta obecna nazwa widnieje od początków XIX wieku. W okolicy Targu Rybnego mieści się Dom „Gazety Olsztyńskiej”, niegdyś drukarnia i redakcja tytułowego czasopisma wydawanego w latach 1920-1939, a teraz oddział Muzeum Warmii i Mazur ze zbiorami dotyczącymi historii Olsztyna i warmińskiej prasy.

Zamek Kapituły Warmińskiej

Wybudowany w XIV wieku zamek był siedzibą kapituły warmińskiej do 1772 roku, w szczególności Mikołaja Kopernika, który był administratorem dóbr kapituły. Obecnie jest siedzibą Muzeum Warmii i Mazur.

Park Podzamcze (Zamkowy)

W parku pod zamkiem znajdują się ławka Mikołaja Kopernika, amfiteatr imienia Czesława Niemena i garnizownowy kościół pw. Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski i Świętych Archaniołów Michała, Rafała i Gabriela.

Park Centralny

Park Centralny leży pod Starym Miastem, naprzeciwko Parku Zamkowego. To znakomite miejsce na popołudniowe spacery. Największą atrakcją tego parku są fontanna „Układ Słoneczny”, w okręgu blisko centrum i „warmińskie żurawie” przy wejściu od strony ulicy Pieniężnego.

Planetarium

Miasto słynie z tego, że jednym z jego mieszkańców i zarządców był Mikołaj Kopernik, więc w nim powinno znajdować się i planetarium. Powstało w 1973 roku, w pięćsetną rocznicę urodzin wybitnego Polaka. Na jego terenie można brać udział w pokazach poświęcone nocnemu niebu, zaprezentowanych dzięki nowoczesnym technologiom. Nieopodal planetarium znajduje się wieża ciśnień, obecnie będąca siedzibą Obserwatorium Astronomicznego, pełnego pracowni i eksponatów poświęconych astronomii.